Skip navigation
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page
Gwent a'i Hemynwyr
gan Sin Rhiannon
Yn rhifyn diwethaf y Bwletin cyhoeddwyd banner cyntaf darlith Dr.
Sin Rhiannon ar emynwyr Gwent, sef Darlith Flynyddol
Cymdeithas Emynau Cymru am 1988 a draddodwyd ar faes
Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd. Dyma yn awr ail hanner y
ddarlith honno.
Yr oedd y cyfnod y bu Thomas Davies yn Argoed yn gyfnod o
drawsnewid aruthrol yng ngorllewin Sir Fynwy. Rhwng 1801 a 1841
roedd poblogaeth y sir yn tyfu'n gynt na phoblogaeth unrhyw sir arall
yng Nghymru a Lloegr-a phoblogaeth Is-Ardal Gofrestru y Fenni, er
enghraifft, ardal a gynhwysai blwyfi enfawr Bedwellte ac Aberystruth,
wedi cynyddu o ryw ddeg mil ar ddechrau'r ganrif i dros naw deg o
filoedd yn 1841. Ac fe gafwyd twf cyffelyb yn Is-Ardaloedd Cofrestru
Pont-y-pwl a Chasnewydd hefyd. Mewnfudo oedd yn bennaf gyfrifol
am y twf, wrth i bobl ddylifo i'r ardal i chwilio am waith yn y
gweithfeydd haearn a'r pyllau glo. O fewn cyfnod cymharol fyr, fe'i
trawsnewidiwyd o fod yn weundir anghysbell i fod yn ganolfan i
ddiwydiant byd-eang. Cymry Cymraeg oedd y mwyafrif mawr o'r
mewnfudwyr cyntaf hyn, a'r rheini'n hanu yn bennaf o siroedd
Morgannwg, Brycheiniog, Caerfyrddin, Ceredigion, gogledd Penfro a
Threfaldwyn. Daeth llawer ohonynt 'u crefydd i'w canlyn, ac o
ganlyniad cafwyd twf aruthrol yn nifer y capeli Cymraeg. Gwelwyd
enwad y Methodistiaid yn cryfhau o dan ddylanwad mewnfudwyr o Sir
Gr a Sir Aberteifi, ac yn yr un modd daethpwyd  Wesleaeth Gymraeg
i'r sir am y tro cyntaf wrth i bobl Llanidloes a Thre'r-ddl ymsefydlu
yma. Oedd, roedd 'na fynd mawr ar grefydd; a'r grefydd honno'n fodd
i gynnal hen werthoedd mewn cymdeithas newydd ansicr ac anghyfiawn.
Yn hanner cynta'r ganrif felly roedd cymoedd Sir Fynwy'n ferw o
weithgarwch crefyddol a llenyddol Cymraeg, a'r syndod mawr wrth
sylweddoli cryfder yr elfen grefyddol Gymraeg yn y gymdeithas yw
na fu i'r ardal gynhyrchu mwy o emynwyr. Roedd yma ddigonedd o
fn feirdd a llenoron-llawer iawn ohonynt yn hoff o ganu ar destunau
crefyddol-ond am ryw reswm, digon prin yw'r emynwyr yn eu plith.
Serch hynny, mae yna ambell un sy'n ddiddorol, er efallai nad ydynt
yn haeddu'r teitl 'emynydd'.
Yn wahanol i fwyafrif y boblogaeth Gymraeg yn y blynyddoedd hyn,
gwr nad oedd yn ddyn dwad oedd Abel Edmunds. Magwyd ef ar fferm
Blaen Rhymni Fawr ar ben uchaf Cwm Rhymni, Ue bu ei deulu'n
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page

This text was generated automatically from the scanned page and has not been checked. Typical character accuracy is in excess of 99%, but this leaves one error per 100 characters.

The National Library of Wales has created and published this digital version of the journal under a licence granted by the publisher. The material it contains may be used for non-commercial purposes only while respecting the moral rights of the creators. The material it contains may be used for the creation of derivative works for educational purposes only.