Lleufer

Y DERYN DU
GAN EMRYS EVANS
SAFAI Jac Glas yn nrws ei dy, Nymbar 7, Hendre Ruffydd, ei
goesau ar led a'i ddwylo ym mhocedi ei drowsus. Tynnai am
ei ddeugain oed, ond edrychai yn hyn na hynny. Er ei fod yn
fyrrach na'r cyffredin, 'roedd i'w wyneb esgyrn mawr; gên fawr
sgwâr, ac aeliau trymion; talcen llydan a'r gwallt wedi cilio'n
ôl oddi arno.
'Roedd ei grys wedi ei agor i'w hanner. Nid oedd ganddo ddim
oddi tano. 'Roedd belt lledr a bwcl mawr pres iddo yn cynnal
ei drowsus, ac am ei draed esgidiau rwber uchel a'u topiau wedi
eu troi i lawr i'w hanner. Nid oedd gwahaniaeth rhwng lliw eu
tu mewn a'u tu allan.
Syllai Jac Glas i lawr y dyffryn ac i gyfeiriad y môr, a oedd yn
rhimyn yng ngenau'r dyffryn. Yr oedd yn byw yn y ty uchaf yn
y rhes uchaf o holl dai'r dref-tai Hendre Ruffydd. Tai gweith-
wyr, pan oedd gweithiwr yn fodlon ar gegin a dwy lofft. Adeilad-
wyd rhes ohonynt ar fin y ffordd a arweiniai i'r chwarel.
Ond erbyn dyddiau John Glaslyn Jones — a rhoddi iddo ei enw
llawn-nid oedd y ddau dy isaf yn y rhes namyn waliau moelion.
'Roedd y trydydd yn wag a thyllau mawr yn ei do, ac yn y
pedwerydd 'roedd Huw Dafis a'i deulu o bedwar yn byw, gan
ddisgwyl bob wythnos "symud i mewn i Dy Cyngor newydd".
'Roedd y pumed a'r chweched o'r tai yn wag ac yn dal i gadw'u
toeau. Yna deuai ty Jac Glas a'i deulu o ddeg, a'r tri ola yn y
rhes tu hwnt i obaith am adferiad.
Oddi tanynt gorweddai tai y dref yn rhesi clðs, wedi eu trefnu
ar lwyfan uwchben y dyffryn. Cyrhaeddent at droed y mynydd-
oedd, y clogwyni a'r creigiau, gan lenwi'r llwyfan hyd ei ymylon.
Ymwthiai rhai ohonynt i'r cilfachau, a dringo ambell ochr ac
allt. O ddrws ei dy gallai Jac Glas weld y cyfan.
Daeth wyneb i'r golwg rhwng ei goesau, wyneb plentyn dwy-
flwydd oed. Edrychai dau lygad glas, mawr oddi tan gnwd o
wallt wedi cacennu mewn anhrefn, ar y byd mawr oddi allan.
Yn droednoeth, goesnoeth a thin-noeth, ei unig ddilledyn oedd
gwasgod wlanen felen a gyrhaeddai at ei wasg. Crafangodd Daniel
Rodney Aaron i fyny drwy gymotth coes ei dad, a sefyll ar
flaenau'i draed i gael gwell golwg ar y byd mawr.
Disgynnodd aderyn du-ei ddu yn berffaith, ac oraens ei big