Skip navigation
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page
Y TRAETHODYDD
EFFAITH BRAD Y LLYFRAU GLEISION
Pan fo fferyllydd yn dymuno prysuro rhyw ddatblygiad cemegol
wrth arbrofi, gall ychwanegu ambell elfen sy'n gweithredu fel
cyflymydd neu catalyst. Dyna, mi gredaf, ydoedd effaith cyhoeddi'r
Adroddiad ar gyflwr addysg yng Nghymru yn haf 1847,1 yr Adrodd-
iad y daethpwyd yn fuan wedi ei gyhoeddi i'w alw'n Frad y Llyfrau r G
Gleision. Dyma'r catalyst a gyflymodd ddatblygiad y werin dlawd,
araf, geidwadol a di-ddysg a fodolai yng Nghymru yn nechrau'r
19eg ganrif ac a ddatblygodd yn werin fywiog, radicalaidd a diwyll-
iedig erbyn ei diwedd. Dyma'r un digwyddiad mawr a ysgydwodd
genedl gyfan i'w gwaelod, ac arwain i'r bywiogrwydd radicalaidd-
wleidyddol anhygoel a gafwyd yn ystod ugain mlynedd olaf y
ganrif, gan fegino tanau cenedlaetholdeb cynyddol. Arweiniodd
hefyd i weithgarwch prysurach ym myd addysg, fel y gallesid
disgwyl gan mai ymchwiliad i gyflwr addysg Cymru a roes fod iddo:
a heb y gwelliannau addysgol hyn, ni buasai'r cynnydd ym meysydd
gwleidyddiaeth a llenyddiaeth yn bosibl.
Yn wahanol i gatalyst y cemegydd, fodd bynnag (nad yw'n
gadael dim o'i ôl yn yr arbraw), gadawodd Brad y Llyfrau Gleision
waddod ar ei ôl­gwaddod o chwerwedd ac o elyniaeth rhwng
gwerin a 'byddigion'. Efallai nad yw yn natur pethau i gyfeill-
garwch brwd iawn ffynnu rhwng y dosbarthiadau hyn, ond yn sicr
y chwerwedd a'r elyniaeth a adawyd yn waddod ar ôl y Llyfrau
Gleision a roes yr elfen anfaddeugar yn radicaliaeth gwerin Cymru.
Ar hyd a lled Ewrop, yr oedd y cyfnod hwn yn un cythryblus:
yn 1848 cafwyd gwrthryfeloedd yn Ffrainc, yr Almaen, yr Eidal ac
Awstria-Hwngari, gyda'r mudiadau cenedlaethol a gwerinol yn
dyrchafu eu pennau yn erbyn yr hen gyfundrefnau; a'r hyn a roddai
hunllefau i'r 'bobl fawr' a'r metternichiaid ymhob gwlad ydoedd y
byddai'r bobl gyffredin yn dyfod i awdurdod trostynt. Ni ddigwydd-
odd hyn ar unwaith wrth gwrs-rhaid oedd aros am Gytundeb
Versailles ar ddiwedd rhyfel-byd 1914-18 cyn cyflawni rhai o
ddyheadau cenedlaethol 1848-ond rhoes cynyrfiadau'r flwyddyn
honno ysbryd a brwdfrydedd yng ngwerinoedd Ewrop i frwydro
ymlaen.
Cyfrol CXVIII. Rhif 507. Ebrill, 1963
E
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page

This text was generated automatically from the scanned page and has not been checked. Typical character accuracy is in excess of 99%, but this leaves one error per 100 characters.

The National Library of Wales has created and published this digital version of the journal under a licence granted by the publisher. The material it contains may be used for all purposes while respecting the moral rights of the creators.