Skip navigation

National Library of Wales journal

 - 

Cyf. 23, rh. 1 Haf 1983

Tudur Aled : ailystyried ei gynefin /

Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page
o Fon), ac a gwblhawyd felly yn ystod y ddeunawfed ganrif, ond nas cyhoeddwyd
hyd 1878.7 Gan fod disgrifiad o 'Celtic Remains' yn Trysorfa Gwybodaeth, 1807,
cylchgrawn y bu Peter Bailey Williams ynglyn 'i gyhoeddi, y mae'n bur debyg
y byddai wedi cael cyfle i weld y llawysgrif.8
Yr hyn a ddywed Lewis Morris am Dudur yw:
Tudur Aled a poet, an 1490. He lived at Garth Geri in Chwibren, in the parish
of Llansannan (E. Llwyd).
(Sylwer mai 'E. Llwyd' a rydd Lewis Morris fel ei ffynhonnell, sef Edward Llwyd
(1660-1709) yr hynafiaethydd, debyg. Dyma bwnc y bydd rhaid dychwelyd ato
yn y man.)
Wedi olrhain y dystiolaeth ysgrifenedig gynharaf am Dudur Aled, mae'n ofynnol
ystyried i ba raddau y ceid traddodiad llafar amdano yn Llansannan yn y gorffennol.
Yn y cylchgrawn Goleuad Cymru am 1828, cyhoeddwyd cofiant Edward Parry
o Frynbugad gan ei lysfab. Er bod yn y cofiant gyfeiriad at William Salesbury a'r
traddodiad sy'n ei gysylltu ef  Chae-du, Llansannan, ni sonnir gair am Dudur Aled.9
Gwr y disgwylid y byddai ganddo ddigon i'w draethu am Dudur fyddai William
Rees (Gwilym Hiraethog). Cafodd ei eni yn nhreddegwm Chwibren yn 1802, a
threuliodd naw mlynedd ar hugain gyntaf ei fywyd rhwng Chwibren Isaf, Rhydloyw
a Chae-du, tri thyddyn yn perthyn i'r un filltir sgwr a Garthgeri. Fe drwythwyd
Gwilym Hiraethog yn nhraddodiad barddol a hynafiaethol ei fro gan ei athro
barddol, Robert ap Dafydd o'r Gilfach-lwyd, yn yr un cwr o'r plwyf, a daeth yn
gydnabyddus  gwyr megis Robert Dafis (Bardd Nantglyn) a William Owen
[-Pughe].10 Yn 1856, cyhoeddodd Gwilym Hiraethog ysgrif goffa i'w dad yn
Y Traethodydd lie trafodir ganddo gysylltiad ei deulu 'r tri thyddyn a grybwyllais
uchod, gan wneud yn fawr o gysylltiad William Salesbury 'i hen aelwyd yng
Nghae-du.11 Sonia hefyd am ei hynafiaid ei hun, Llwydiaid Chwibren, gan hawlio,
a hynnv ar gam fel mae'n digwydd, eu bod yn hanu o Lywelyn Chwith o Chwibren.12
Yr oedd Tudur Aled, yntau, yn disgyn o'r un cyff, ond nid oedd gan Wilym Hiraethog
yr un gair i'w ddweud amdano ef, er ei bod yn amlwg oddi wrth un arall o'i ysgrifau
yr ystyriai mai gwr o Lansannan oedd Tudur.13
Yn 1850, lluniodd Richard Henry Jackson, curad Llansannan, arolwg o'i blwyf;
cyfrol lawysgrif a alwodd yn 'Speculum Gregis'. Y mae'r arolwg ei hun yn ddigon
o brawf fod Jackson yn adnabod ei blwyf yn drwyadl, eto nid oedd ganddo ddim
mwy i'w draethu am Dudur Aled na'r hyn a welodd yn Gorchestion Beirdd Cymru,
ond iddo gamddeall Rhys Jones a chysylltu'r bardd  phlas Dyffryn Aled yn hytrach
nag 'r dyffryn yn ddaearyddol:14
'Tudur Aled'. This bard was a Llansannan man he lived at Dyffryn Aled in the
co of Denbigh & flourished in or about the year AD 1490. His residence was
supposed to have been at the Old Dyffryn Aled the opposite side of the river to the
present house near the present Ice house. He published several pieces of poetry many
of which are extant in the present day and may be seen in 'Gorchestion Beirdd
Cymru' published 1773 by 'Rhys Jones'.
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page

This text was generated automatically from the scanned page and has not been checked. Typical character accuracy is in excess of 99%, but this leaves one error per 100 characters.

The National Library of Wales has created and published this digital version of the journal under a licence granted by the publisher. The material it contains may be used for all purposes while respecting the moral rights of the creators.