Skip navigation
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page
Stori gan ANATOLE FRANCE
Off èreii y Meirw
TORRWR beddau oedd fy nhad,
druan, pan oedd ef byw, meddai'r
clochydd.
Yr oedd o dymer siriol,effaith ei
alwedigaeth yn ddiamau, oblegid y mae'n
ffaith bod y rhai sy'n gweithio mewn
mynwentydd yn llawen eu hysbryd.
Nid yw angau'n eu dychryn, ni feddyliant
byth amdano.
O'm rhan i, syr, cerddaf i mewn i
fynwent yn y nos mor ddi-gyffro â cherdded
o dan y bwa dail yma. Ac os dichon imi
gyfarfod ysbryd, nid wyf yn anesmwytho
dim, ond meddwl y gall ei fod ef, fel finnau,
yn mynd o gwmpas ei bethau.
Yr wyf yn deall arferion y meirw, a'u
natur, ac mi wn rai pethau ar y pwnc yma
nad yw hyd yn oed yr offeiriaid yn gwybod
dim amdanynt.
Ped adroddwn y cwbl a welais i wrthych,
synnech yn fawr ond nid yw'n ddoeth
dywedyd y cwbl a wyddom, ac ni ddat-
guddiodd fy nhad mo ugeinfed ran yr hyn
a wyddai, er ei fod mor hoff o adrodd straeon.
Ond yn dâl am hyn, fe ail-adroddai'n aml
yr un hanesion, ac fe ddywedodd hanes
rhyfedd Catrin Fontaine ganwaith i'm cof i.
HEN ferch oedd Catrin Fontaine y
cofiai ei gweld pan oedd yn blentyn.
'Synnwn i ddim nad oes eto 0 leiaf dri hen
ŵr yn y wlad a gofia glywed sôn amdani,
oblegid yr oedd yn adnabyddus iawn, a
chanddi enw da, er ei bod 'hi'n dlawd.
Yr oedd hi'n byw yn y tŵr bach a
welwch ar gongl yr ystryd yna, y tŵr sy'n
pwyso ar yr hen blas wedi hanner adfeilio
sy'n wynebu gardd y Lleiandy.
Y mae ffigurau ac ysgrifen, wedi eu
hanner ddileu, ar y tŵr, a dywedai diweddar
offeiriad yr eglwys yma mai geiriau Lladin
am Y mae cariad yn drech nag angau
sydd yno. Cariad dwyfol y mae'n feddwl,
meddai ef.
Yr oedd Catrin Fontaine yn byw ar ei
phen ei hun yn y ty yma. Gwneuthur
eddi (laes) oedd ei chrefIt-chwi wyddoch
fod eddi'n gwlad ni yn enwog gynt.
Ni wyddai neb am berthnasau na
chyfeillion iddi. Fe ddywedid ei bod wedi
caru marchog ieuanc pan oedd hi'n ddeunaw
oed, a bod y ddau wedi eu dyweddïo ond
ni fynnai'r bobl fawr gredu dim o'r fath.
Dywedent hwy mai chwedl ydoedd
wedi ei dychmygu gan rywun am fod golwg
fonheddig yn hytrach na gwerinol arni; a
bod olion prydferthwch mawr o dan ei
gwallt gwyn, a'i bod yn edrych yn drist,
ac yn gwisgo un o'r modrwyau hynny ar ei
bys ag arnynt ddwy law ymhleth, modrwyau
a roddid gan gariadon i'w gilydd adeg
dyweddïo. Cewch glywed beth oedd y
fodrwy yn y man.
"Yr oedd Catrin Fontaine yn byw'n
dduwiol. Mynyehai'r eglwysi, ac âi bob
bore, beth bynnag fyddai'r tywydd, i
glywed yr offeren chwech o'r gloch yn eglwys
Sant Eulalie.
Un noson ym mis Rhagfyr, pan oedd
hi'n cysgu yn ei hystafell fechan, deffrowyd
hi gan sŵn clychau. Gan feddwl mai
clycjiau'r offeren gyntaf oeddynt, dyma'r
ferch ddefosiynol yn gwisgo amdani a
disgyn i'r heol, oedd mor dywyll fel na welid
dim o'r tai, na'r golau lleiaf yn yr wybren
chwaith.
YN y tywyllwch yma fe deyrnasai
distawrwydd mor llwyr fel na
chlywid yr un ci'n cyfarth yn y pellter,
a theimlai Catrin Fontaine fel pe bai ar ei
phen ei hun yn y byd. Ond yr oedd yn
adnabod pob carreg y gosodai ei throed ar
ni, a gallsai'n hawdd fynd i'r eglwys â'i
llygaid yngháu.
"Cyrhaeddodd hyd at gongl yr ystrvd
heb anhawster, Ue y mae'r tý pren a phlan-
higyn Jesse wedi ei gerfio ar drawst mawr
iddo. Oddi yno, gwelai fod drysau'r eglwys
yn agored a golau llawer o ganhwyllau
i'w weld trwyddynt. Parhai i gerdded, ac
ar ôl mynd i mewn trwy'r porth, cafodd ei
hun yng nghanol cynulleidfa fawr a lanwai'r
eglwys.
Ond nid oedd yn adnabod neb yno, a
synnai weld yr holl ddynioh mewn dillad
melfed wedi ei frodio, a phlu yn eu hetiau,
yn cario cleddyf yn null yr hen amser.
Yr oedd yno arglwyddi yn cario ffyn hir
a dwrn aur arnynt. a boneddigesau'n gwisgo
eddi ar eu pennau a chrib fel coron yn ei
ddal.
"Rhoddai marchogion Sant Louis eu
llaw i'r boneddigesau a guddiai, y tu ôl
i'w ffan, wynebau wedi eu peintio, a rhan
uchaf yr wyneb oedd y cwbl a welid yn
bowdr i gyd, ag ysmotyn du wrth gil y
llygad.
Aent oll i'w Ue yn hollol ddi-stwr ac
ni chlywid swn eu traed ar y cerrig pan
gerddent, na siffrwd eu dillad. Yr oedd yr
ochrau ym mhen pellaf yr eglwys yn llawn
o weithwyr ieuainc mewn cotiau Uwyd,
clos cotwm, a hosanau glas, a'u breichiau
am ganol merched ieuainc gwritgoch,
prydferth iawn a edrychai i lawr yn yswil.
"Ac yn ymyl y cawgiau dŵr swyn,
eisteddai gwragedd o'r wlad mewn peisiau
cochion a charrai yn cau rhan uchaf eu
gwisg, mor dawel ag anifeiliaid dof, a throai'r
bechgyn, oedd yn sefyll ac yn rhythu y tu
61 iddynt, eu hetiau yn eu dwylo. Ac i bob
ymddangosiad yr oedd yr holl bobl ddistaw
yma wedi ymgolli yn yr un meddyliau
mwyn a thrist.
PAN oedd hi ar ei gliniau yn ei Ue
arferol, gwelodd Catrin Fontaine yr
offeiriad yn cerdded tua'r allor y tu ôl i
ddau gurad. Nid oedd hi'n adnabod yr
un ohonynt. Dechreuwyd yr offeren, ac
offeren ddistaw ydoedd. Ni chlywid yr
un sŵn o'r gwefusau oedd yn symud, na
sŵn canu'r gloch a ysgydwid yn ofer.
Cyfieithiad GWENDA GRUFFYDD
Teimlai Catrin Fontaine ei bod dan
lygad a dylanwad rhywun dirgel oedd yn ei
hymyl, a phan edrychodd arno gyda chil
ei llygad, canfu mai'r marchog ieuanc,
d'Aumont-Clery ydoedd, a'i carasai ac a
fuasai farw ers pum mlynedd a deugain.
Adnabu ef oddi wrth farc bychan oedd o dan
ei glust chwith, ac yn anad dim oddi wrth
y cysgodion a wneid ar ei ruddiau gan ei
amrannau hirion, tywyll.
Yr un wisg hela goch, gydag addurn
aur arni, oedd amdano yn awr ag a wisgai'r
diwrnod hwnnw pan gyfarfu hi ag ef, yng
Nghoed Sant Léonard, pan ofynnodd iddi
am ddiod, a chymryd cusan. Cadwasai ei
ieuenctid a'i olwg hardd. Pan wenai, dang-
osai fel cynt ddannedd fel dannedd blaidd
ieuanc. Meddai Catrin wrtho yn isel
Syr, chwi a fu'n gariad imi ac a gafodd
gennyf gynt yr hyn sydd werthfawr iawn
i ferch, maddeued Duw i chwi! Bydded
iddo blannu ynof innau edifeirwch am y
pechod a gyflawnais gyda chwi, oblegid
y gwir yw, er bod fy ngwallt yn wyn, a'm
dydd yn dirwyn i ben, nad yw yn ddrwg
gennyf eto fy mod wedi eich caru. Ond,
f'arglwydd hardd, dywedwch wrthyf pwy
yw'r bobl hyn, yng ngwisg yr hen amser,
sydd yn gwrando ar yr offeren ddistaw
yma
ATEBODD y marchog d'Aumont-Clery
mewn llais oedd wannach nag
anadliad ac eto yn gliriach na'r grisial
Catrin, eneidiau o'r purdan yw'r dynion
a'r merched yma, a ddigiodd Dduw trwy
bechu fel ninnau, a garodd yn drachwantus,
ond nid ydynt am hynny wedi eu torri
ymaith oddi wrth Dduw gan fod eu pechod,
fel yr eiddom ninnau heb falais. Y maent
wedi eu gwahanu oddi wrth y rhai a garent
ar y ddaear, a thra'r ymburant yn .nhân
poeth y purdan. dioddefant boenau creulonaf
hiraeth.
Y mae eu cyflwr mor druenus fel y
tosturia angel o'r nefoedd wrth eu poenau
serch, a chyda chaniatâd Duw fe aduna,
bob blwyddyn, am un awr o'r nos, y cariadon
yn eu heglwys blwyf, lIe y caniateir iddynt
ddal dwylo'i gilydd a gwrando ar offeren
y meirw. Dyna'r esboniad ar hyn oll.
Os rhoddwyd imi dy weld yma, Catrin,
cyn dy farw. ni wnaed hyn heb ganiatâd
Duw.'
Ac atebodd Catrin Fontaine iddo
Dymunwn yn wir farw er mwyn fy
ngwneuthur yn brydferth eto, fel yn y
dyddiau hynny pan roddais ddiod iti, fy
arglwydd marw, yn y goedwig.'
TRA y siaradent fel hyn yn isel, daeth
hen ganon o gwmpas i gasglu. Cyf-
lwynai blât mawr copr i'r gynulleidfa a
rôi ynddo, un ar ôl y llall, hen arian na
fuasai mewn cylchrediad ers talwm, a
syrthiai'r darnau arian mewn distawrwydd.
I dudalen 72
Previous page Rotate Left Rotate Right Next page Original Image Large Image Zoom View text PDF
Jump to page

This text was generated automatically from the scanned page and has not been checked. Typical character accuracy is in excess of 99%, but this leaves one error per 100 characters.

The National Library of Wales has created and published this digital version of the journal under a licence granted by the publisher. The material it contains may be used for non-commercial purposes only while respecting the moral rights of the creators.